Η αθηναϊκή δημοκρατία ως πολιτεία που εξασφαλίζει το κοινό συμφέρον (απόσπασμα βιβλίου)

Στο αμέσως προηγούμενο κεφάλαιο αναλύσαμε τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να λειτουργεί μια πολιτεία για να κατορθώνει να κάνει πράξη την αρχή του κοινού συμφέροντος. Το ζητούμενο ωστόσο για την αθηναϊκή δημοκρατία, η οποία θα μας απασχολήσει εδώ, δεν είναι απλά να λειτουργήσει η πολιτεία σύμφωνα με το κοινό συμφέρον αλλά να εξασφαλίσει ότι θα συμβεί κάτι τέτοιο. Και για να συμβεί κάτι τέτοιο, πρέπει πρώτα να εξασφαλιστεί ότι και οι νόμοι θα εκφράζουν το κοινό συμφέρον, και οι άρχοντες θα το εφαρμόζουν και οι αρχόμενοι πολίτες θα το διαφυλάσσουν.

Ο αθηναϊκός δήμος, για να το πετύχει αυτό, θεσμοθέτησε προς τρεις κατευθύνσεις· πρώτον, επέβαλλε αυστηρά κριτήρια για την θέσπιση και την μεταβολή των νόμων, δεύτερον έθεσε τους άρχοντες και τους ρήτορες υπό τον πλήρη έλεγχο της πολιτείας και τέλος, κατέστησε τους πολίτες υπέρτατους θεματοφύλακες της ορθής λειτουργίας των νόμων και του πολιτεύματος ορίζοντας παράλληλα εξοντωτικές ποινές για την τιμωρία των σοβαρότερων αδικημάτων εναντίον της πολιτείας. Όπως θα δούμε και στην πορεία, κοινός παρονομαστής των τριών αυτών πυλώνων της αθηναϊκής θέσμισης είναι η δημιουργία του κατάλληλου πολιτειακού περιβάλλοντος εντός του οποίου θα εξασφαλίζεται η ανεμπόδιστη εκδήλωση του κοινού συμφέροντος για την πόλη και τους πολίτες.

Στο εύλογο και συνάμα δύσκολο ερώτημα, λοιπόν, πώς οργανώνεις μια πολιτεία ώστε και τα τρία μέρη της να λειτουργούν με βάση το κοινό συμφέρον, η απάντηση έχει ήδη δοθεί από τους αρχαίους Αθηναίους. Η αθηναϊκή δημοκρατία αποτελεί το κορυφαίο παράδειγμα πολιτείας της οποίας το πολίτευμα και οι θεσμοί δομήθηκαν με τέτοιο τρόπο ώστε και οι νόμοι και οι άρχοντες και οι πολίτες, όχι απλά να εφαρμόζουν το κοινό συμφέρον, αλλά να υποχρεώνονται να το κάνουν. Διότι, για τους Αθηναίους η εφαρμογή του κοινού συμφέροντος δεν ήταν ποτέ απλά μια επιλογή ανάμεσα σε πολλές· ήταν πάντα μονόδρομος. Δεν υπήρχαν για αυτούς διλήμματα ούτε αμφιβολίες, σχετικά με ποιο κριτήριο θα έπρεπε να οικοδομήσουν την πολιτεία τους. Το κοινό συμφέρον έστεκε ως ο απόλυτος και αδιαμφισβήτητος λόγος ύπαρξης της πολιτείας τους. Καταλάβαιναν ότι όλοι, και οι νόμοι, και οι άρχοντες και οι πολίτες έπρεπε να το υπηρετούν αν ήθελαν να κατακτήσουν το μέγιστο αγαθό της ευδαιμονίας και να ζήσουν βίο τέλειο και αυτάρκη. Οι διαρκείς αγώνες του δήμου να το πετύχει, άλλωστε, αυτό μαρτυρούν.

Για αυτό ακριβώς οι Αθηναίοι, πλάι στους εκπληκτικούς θεσμούς που επινόησαν για να ασκούν αυτοπροσώπως την εξουσία και να είναι ο δήμος κυρίαρχος της πολιτείας, επινόησαν εξ ίσου εκπληκτικούς θεσμούς για να εξασφαλίσουν ότι η κυριαρχία τους αυτή θα τεθεί στην υπηρεσία του κοινού συμφέροντος και μόνο. Διότι, όπως πολύ σοφά μας υπέδειξαν με την δημοκρατία οι πρόγονοί μας, για να εξασφαλίσει μια πολιτεία την εφαρμογή του κοινού συμφέροντος, δεν αρκεί να έχουν όλοι οι πολίτες της την δυνατότητα να προτείνουν και να ψηφίζουν οι ίδιοι τους νόμους και τις αποφάσεις, ούτε αρκεί να συμμετέχουν όλοι με την σειρά στην ανάληψη των αξιωμάτων. Πρέπει οι νόμοι και οι αποφάσεις που λαμβάνονται να είναι τέτοιας ποιότητας ώστε να ωφελούν όλους τους πολίτες και την κοινωνία στο σύνολο της. Πρέπει οι άρχοντες να μην θέτουν τους εαυτούς τους υπεράνω του νόμου και των υπολοίπων συμπολιτών τους, ούτε να διοικούν αυθαίρετα και ει δυνατόν να μην τους επιτρέπεται το παραμικρό περιθώριο να βλάπτουν την πόλη τους. Πρέπει όμως, τέλος, κι οι πολίτες να μην αδιαφορούν για τα κοινά και να μην επιτρέπουν, ούτε φαύλοι νόμοι να ψηφίζονται, ούτε οι άρχοντες να αυθαιρετούν και να παραβιάζουν το κοινό συμφέρον, ούτε κανένας συμπολίτης τους, άρχοντας ή ιδιώτης, να θέτει σε κίνδυνο την δημοκρατία και την ασφάλειας της πόλης.

Για να γίνουν όμως όλα αυτά, χρειάζεται όπως είπαμε ένα πολύ εξελιγμένο μοντέλο πολιτειακής οργάνωσης που όχι μόνο θα εφαρμόζει το κοινό συμφέρον αλλά κυρίως θα εξασφαλίζει την εφαρμογή του, ευθυγραμμίζοντας όλα τα μέρη της πολιτείας με αυτό. Δύο είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός τέτοιου μοντέλου· αφ’ ενός η ύπαρξη θεσμών που επιτρέπουν σε μια κοινωνία την θέσπιση κι εφαρμογή του κοινού συμφέροντος κι αφ’ ετέρου η παράλληλη ύπαρξη θεσμών ειδικά σχεδιασμένων για να αποτρέπουν την εκούσια και ακούσια παρέκκλιση από αυτό. Οι πρώτοι, οδήγησαν τους Αθηναίους στην ανάπτυξη του δημοκρατικού πολιτεύματος, ενώ οι δεύτεροι τους οδήγησαν στην ανάπτυξη των μέτρων για την προστασία του. Και τα δύο αυτά γνωρίσματα ήταν απαραίτητα για να αναπτυχθεί και να λειτουργήσει αποτελεσματικά η αθηναϊκή δημοκρατία και να φτάσει να αποτελεί το κορυφαίο μοντέλο πολιτειακής οργάνωσης που υπήρξε ποτέ. Χωρίς το πρώτο, ίσως να μην γνωρίζαμε καν σήμερα ότι είναι εφικτό ένας λαός και μια κοινωνία να αυτό-κυβερνηθούν, ενώ χωρίς το δεύτερο θα ήταν αδύνατον η δημοκρατία να επιβιώσει αρκετά ώστε να εξελιχθεί στο βαθμό που εξελίχτηκε και να αποτελέσει διαχρονικό σύμβολο για την ισότητα, την ελευθερία, την δικαιοσύνη και την πρόοδο των ανθρωπίνων κοινωνιών.

Έτσι λοιπόν, η ανάγκη των Αθηναίων πολιτών να λειτουργήσει η πολιτεία τους σύμφωνα με το κοινό συμφέρον, είχε ως αποτέλεσμα την επινόηση της δημοκρατίας και των περίφημων θεσμών αυτοπρόσωπης συμμετοχής του δήμου στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Η δημοκρατία, μέσα από τους θεσμούς της, δίνει πλέον σάρκα και οστά στην έννοια του κοινού συμφέροντος· αυτό που πριν υπήρχε μόνο ως ιδέα και βούληση στο μυαλό των Αθηναίων, τώρα αρχίζει και αποκτά μορφή και να γίνεται απτή πραγματικότητα. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι το κοινό συμφέρον είναι διασφαλισμένο. Την ίδια στιγμή που γεννιέται η δημοκρατία γεννιέται και ο κίνδυνος κατάλυσής της. Το πολίτευμα που ενσαρκώνει τα συμφέροντα των πολιτών και της πόλης έχει πολλούς εχθρούς. Ο κίνδυνος διασάλευσης της δημοκρατικής έννομης τάξης είναι διαρκής κι αναπόδραστος. Η ανάγκη να προφυλαχθεί και να διασφαλιστεί το πολίτευμα και το κοινό συμφέρον εν γένει, οδηγεί την πολιτεία να οχυρωθεί με μια σειρά από προληπτικά και αποτρεπτικά μέτρα, προκειμένου να αμυνθεί ενάντια σε όποιον κι ότι την απειλεί. Και όπως θα δούμε, για τους Αθηναίους εκείνης της εποχής, η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση και στον τομέα της πολιτικής.

[Απόσπασμα από το βιβλίο «Το Κοινό Συμφέρον και πώς εξασφαλίζεται»]

One thought on “Η αθηναϊκή δημοκρατία ως πολιτεία που εξασφαλίζει το κοινό συμφέρον (απόσπασμα βιβλίου)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: