Θουκυδίδης, Πλάτων και Ισοκράτης για την αριστοκρατική φύση της Αθηναϊκής δημοκρατίας

Οι αρχαίοι Αθηναίοι, αφού έφτασαν στο κατώτατο σημείο εξευτελισμού της αξιοπρέπειάς τους γινόμενοι κυριολεκτικά σκλάβοι των πλουσίων γαιοκτημόνων, πήραν ένα πολύ σκληρό μάθημα το οποίο τους έκανε να επιδοθούν έκτοτε στο κυνήγι του πολιτικού αγαθού γνωρίζοντας ότι αυτός είναι ο μοναδικός δρόμος για να ζουν καλά στην πόλη τους. Από εκείνο το σημείο κι έπειτα λοιπόν θέλησαν να εξομοιώσουν τα μέρη της πολιτείας προς το πολιτικό αγαθό και να τα προσαρμόσουν σε αυτό. Αυτό είχε ως συνέπεια να ξεκινήσει μία διαδικασία μετάλλαξης και προσαρμογής της πολιτείας προκειμένου να είναι σε θέση να εξασφαλίζει το κοινό συμφέρον, την οποία έφεραν εις πέρας οι μεγάλοι νομοθέτες, μεταρρυθμιστές και επαναστάτες της εποχής εκείνης.

Καθώς εμείς σήμερα έχουμε την δυνατότητα να δούμε ολοκληρωμένη αυτήν την διαδικασία, αντιλαμβανόμαστε ότι το κάθε μέρος της πολιτείας των Αθηναίων είχε δομηθεί για να λειτουργεί με άριστο τρόπο και να παράγει το άριστο αποτέλεσμα για το καλό του συνόλου, ώστε με αυτόν τον τρόπο να λειτουργεί άριστα όλη η πολιτεία. Αυτό που αποκαλούμε δημοκρατία ήταν ο τρόπος οργάνωσης της πολιτείας των αρχαίων Αθηναίων με κριτήριο το κοινό συμφέρον προκειμένου όλη η πόλη να ζει με άριστο τρόπο και να φτάσει έτσι στην ευδαιμονία. Διότι, καθώς η ευδαιμονία είναι το μόνο και το μέγιστο αγαθό για την πολιτεία αυτό την καθιστά και το άριστο αγαθό. Όμως το άριστο αγαθό δεν μπορεί να επιτευχθεί αν η πολιτεία δεν το θέτει ως στόχο κι αν τα μέρη που την αποτελούν δεν είναι ρυθμισμένα για να λειτουργούν άριστα και να παράγουν το άριστο.  

Η στροφή της πολιτείας προς το άριστο, όσον αφορά τον στόχο που θέτει, το αγαθό που επιδιώκει και τον τρόπο που ενεργεί, είναι ο μόνος τρόπος για να μπει στον δρόμο που θα την οδηγήσει στην άριστη ζωή, την ευδαιμονία. Αυτό ακριβώς έκαναν οι Αθηναίοι κι αυτό το έχω τεκμηριώσει στο βιβλίο μου με τίτλο «Το Κοινό Συμφέρον και πώς εξασφαλίζεται». Σε αυτό το άρθρο θα δώσω μερικά επιπλέον στοιχεία που ενισχύουν αυτήν την θέση, τα οποία μας παραθέτουν ξεχωριστές προσωπικότητες της αρχαίας Αθήνας – ένας ιστορικός, ένας φιλόσοφος κι ένας ρήτορας.

Ο Θουκυδίδης λοιπόν γράφει πως δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας: πρώτον, το γεγονός ότι την πόλη την διοικούν οι πολλοί κι όχι ένας ή λίγοι και το δεύτερο ότι όσον αφορά την ανάδειξη στα αξιώματα και τις τιμές, αυτά τα κερδίζουν οι άξιοι και οι ικανοί πολίτες που μπορούν να προσφέρουν κάτι καλό στην πόλη, χωρίς να εμποδίζονται από την κοινωνική τους θέση[1]. Στο ίδιο μήκος κύματος κι ο Πλάτωνας στον Μενέξενο, αναφέρει ακριβώς τα ίδια με τον Θουκυδίδη ως τα βασικά χαρακτηριστικά της αθηναϊκής δημοκρατίας. Συγκεκριμένα, αναφέρει ότι στην πολιτεία των Αθηναίων η κυριαρχία ανήκει στον λαό κι ο λαός είναι που δίνει τα πολιτικά αξιώματα σε εκείνους που αναδεικνύονται άριστοι[2]. Και κριτήριο για την αριστεία και την ανάδειξη δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από την αρετή, για αυτό και το να είναι κανείς σοφός ή αγαθός κατά την κρίση του λαού είναι ο απόλυτος όρος για να του δώσει ο λαός εξουσία κι αξιώματα, ώστε να μην εμποδίζεται κανείς ούτε από την πολιτική αδυναμία του, ούτε από την φτώχεια, ούτε από την ταπεινή καταγωγή να αναδειχτεί στα πιο υψηλά αξιώματα και να διοικήσει την πόλη.   

Βλέπουμε λοιπόν ότι την διοίκηση της πόλης η πολιτεία την εμπιστεύεται στους άριστους κι όχι στους μέτριους ή τους κακούς, αφού υπήρχε η αντίληψη ότι από τους τελευταίους δεν μπορεί να προκύψει ωφέλεια για την πόλη. Η έρευνα που έκανα πάνω στο θέμα, μου απέδειξε πέρα από κάθε αμφιβολία την ευλαβική προσήλωση της αθηναϊκής πολιτείας στο να ευνοεί και να υποστηρίζει την ανάδειξη των ενάρετων πολιτών από την μία και να εμποδίζει και να αποκλείει όσο μπορεί τους φαύλους από την άλλη. Πράγματι, αν μελετήσει κανείς τον τρόπο που διέθετε τα αξιώματα της πόλης η αρχαία Αθήνα την περίοδο της δημοκρατίας, θα δει ότι όχι μόνο αναζητούσε να στελεχώσει τα πολιτειακά όργανα και τις πολιτειακές θέσεις με τους άριστους αλλά ότι έθετε κι εξονυχιστικούς ελέγχους προκειμένου οι ενέργειες αυτών να συμβαδίζουν με το κοινό συμφέρον της πολιτείας και να παράγουν άριστα αποτελέσματα για την κοινωνία. Αυτό το κατάφερε κυρίως με το να μην αφήνει καθόλου στην τύχη το ποιοι συμμετέχουν στην πολιτική ζωή της πόλης και ποιοι εμπλέκονται στην διοίκησή της. Διότι είδαν ότι η άριστη πολιτεία, για να είναι όντως άριστη χρειάζεται άριστη διοίκηση κι ηγεσία κι αυτό δεν μπορούν να το προσφέρουν οι φαύλοι πολίτες παρά μόνοι όσοι διακρίνονται για την αρετή τους.

Η αρετή όμως είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της αριστοκρατίας, όπως μας λέει ο Αριστοτέλης[3]. Κατά συνέπεια, αυτή ακριβώς η σύνδεση της πολιτικής ζωής των Αθηναίων με την αξία, την ικανότητα και την αρετή, η οποία υπερτερεί έναντι άλλων χαρακτηριστικών όπως ο πλούτος και η ευγενική καταγωγή, καθιστά την αθηναϊκή δημοκρατία μία πολιτεία με «αριστοκρατική» καθοδήγηση και διοίκηση.

Σε αυτό συνηγορεί κι ο Πλάτων στο έργο του Μενέξενος[4], όπου λέει ότι το πολίτευμα των Αθηναίων ήταν πάντα αριστοκρατία, και μπορεί άλλος να το αποκαλεί δημοκρατία κι άλλος όπως του αρέσει καλύτερα, όμως στην πραγματικότητα το πολίτευμα είναι αριστοκρατία με την ορθή θέληση και κρίση του λαού, «ἔστι δὲ τῇ ἀληθείᾳ μετ᾽ εὐδοξίας πλήθους ἀριστοκρατία»[5]. Αυτό το πολίτευμα θαύμαζε κι ο Ισοκράτης, ο οποίος επαινούσε την δημοκρατία που λειτουργούσε στην πράξη ως αριστοκρατία, επειδή αυτή τιμωρεί τους φαύλους και τους κακούς που κάνουν ό,τι θέλουν και λειτουργεί στοχευμένα επιδιώκωντας το αγαθό[6], τοποθετώντας στα αξιώματα της πολιτείας αυτούς που είναι οι καταλληλότεροι και που θα διοικήσουν τις υποθέσεις της πόλεως άριστα και δικαιότατα[7]. Αυτή η δημοκρατία που διοικείται άριστα από τους άριστους, είναι κι η δημοκρατία που μπορεί να λειτουργήσει ορθά για το κοινό συμφέρον της πολιτείας.   

Η αριστοκρατική θεμελίωση του πολιτεύματος όμως, όσον αφορά τα αξιώματα και την πολιτική διοίκηση, κάθε άλλο παρά εμπόδιζε την δημοκρατική εξουσία των πολιτών να προτείνουν και να ψηφίζουν τους νόμους της πολιτείας, να λαμβάνουν αποφάσεις, να ελέγχουν και να δικάζουν τα πολιτικά εγκλήματα ενάντια στο κοινό συμφέρον της πόλης. Αριστοκρατική διοίκηση και δημοκρατική εξουσία συνυπήρχαν με έναν τρόπο που πράγματι έθετε τις προϋποθέσεις για να είναι το πολίτευμα άριστο.

Η κυριαρχία του δήμου στα περισσότερα και σημαντικότερα θέματα είχε ένα διπλό όφελος για την πολιτεία. Από την μία ελευθέρωνε τον λαό, παρέχοντάς του την δύναμη να κατευθύνει την πολιτεία στο κοινό συμφέρον κι από την άλλη τον προστάτευε, εμποδίζοντας την αριστοκρατική διοίκηση να λάβει ολιγαρχικό ή τυραννικό χαρακτήρα και να στραφεί ενάντια στον λαό. Αλλά και η αριστοκρατική διοίκηση είχε κι αυτή διπλό όφελος για την πολιτεία. Από την μία ευνοούσε τους ενάρετους κι αγαθούς κι εμπόδιζε τους κακούς και φαύλους από το να αναδειχθούν στα μεγάλα αξιώματα και να βλάψουν την πόλη για να ικανοποιήσουν τα προσωπικά τους πάθη και επιθυμίες. Από την άλλη συγκρατούσε το δημοκρατικό στοιχείο για να μην αλλοιωθεί και μετατραπεί σε οχλοκρατία από την επιρροή των φαύλων πολιτικών και ρητόρων. Με αυτόν τον τρόπο όχι μόνο ωφελούνταν η πολιτεία τα μέγιστα, αλλά έβρισκαν και ικανοποίηση από το πολίτευμα ταυτόχρονα κι ο λαός, μιας και ως το πιο πολυπληθές και ισχυρό μέρος της πολιτείας κατείχε αυτός την κυρίαρχη εξουσία, αλλά και οι ενάρετοι πολίτες επειδή είχαν την δυνατότητα να αναδειχθούν και να ξεδιπλώσουν τις πολιτικές τους αρετές.

Όσο τα δύο πολιτεύματα της δημοκρατίας και της αριστοκρατίας συνδυάζονταν αρμονικά στην Αθηναϊκή πολιτεία και λειτουργούσαν σύμφωνα με τον «προγραμματισμό» τους χωρίς να παρεκκλίνουν από το κοινό συμφέρον της πόλης, έμοιαζαν σαν δύο άγκυρες που κρατούσαν το «πλοίο» της πόλεως δεμένο καλά στον στόχο της ευδαιμονίας, ασφαλές και προφυλαγμένο από την κακοκαιρία που έφερναν οι εσωτερικοί κι εξωτερικοί εχθροί της.

Αυτήν λοιπόν την αριστοκρατική δημοκρατία επαινούσαν και θαύμαζαν οι τρεις μεγάλοι άνδρες στους οποίους αναφερθήκαμε. Αυτήν όπου ο λαός έχει στα χέρια του το «κρατείν» και με αυτό κατέχει την κυρίαρχη εξουσία να αποφασίζει αυτός για τα πράγματα, και όπου στους άριστους πολίτες παραχωρείται το «άρχειν» και με αυτό αναλαμβάνουν τα αξιώματα και την διοίκηση της πόλεως. Αυτή η δημοκρατία με την άριστη διοίκηση, είναι στην πραγματικότητα η ορθή δημοκρατία, η δημοκρατία της δικαιοσύνης, η οποία στις «εργοστασιακές» ρυθμίσεις της περιέχει την πολυεπίπεδη μέριμνα για την υποχρεωτική λειτουργία των αρχόντων σύμφωνα με το κοινό συμφέρον της κοινωνίας. Διότι, όπως έχω αναλύσει διεξοδικά στο βιβλίο μου, για να λειτουργήσει το κοινό συμφέρον σε μία πολιτεία χρειάζεται πρώτα από όλα να λειτουργεί σύμφωνα με αυτό το κάθε ένα από τα τρία μέρη της πολιτείας. Οι άρχοντες είναι το ένα από αυτά τα μέρη, συνεπώς είναι όχι μόνο λογικό κι αναμενόμενο να μιλούν για αυτό άνδρες με την γνώση και την σοφία του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα και του Ισοκράτη, αλλά θα ήταν μέγιστη παράλειψη αν δεν το έκαναν.   

Όμως προσοχή. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνδρες αυτοί ήταν ολιγαρχικοί ή αντιδημοκράτες. Κάθε άλλο. Η άριστη διοίκηση είναι προϋπόθεση για κάθε πολίτευμα προκειμένου η πολιτεία να επιδιώκει και να πετυχαίνει το αγαθό[8]. Η δμοκρατία δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα αυτόν κι αν επιθυμούμε την ορθή δημοκρατία που λειτουργεί δίκαια για το κοινό συμφέρον, ένα από τα τρία πράγματα που πρέπει απαραιτήτως να κάνει η κοινωνία είναι να διαμορφώσει καταλλήλως όλα όσα αφορούν τους άρχοντες της πόλης.


[1] Θουκυδίδης, Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου 2, 37

[2] Πλάτων, Μενέξενος 238b-238c

[3] Αριστοτέλης, Πολιτικά 1294 a: «ἀριστοκρατίας μὲν γὰρ ὅρος ἀρετή, ὀλιγαρχίας δὲ πλοῦτος, δήμου δ’ ελευθερίαν»

[4] Το πλατωνικό έργο Μενέξενος είναι γραμμένο μετά το 387 π.Χ. κι έχει ως αντικείμενο τον Επιτάφιο λόγο για τους νεκρούς του Πελοποννησικού πολέμου.

[5] Πλάτων, Μενέξενος 238c-238d

[6] Ισοκράτης, Παναθηναϊκός 131: «κατεστήσαντο γὰρ δημοκρατίαν οὐ τὴν εἰκῇ πολιτευομένην, καὶ νομίζουσαν τὴν μὲν ἀκολασίαν ἐλευθερίαν εἶναι, τὴν δ’ ἐξουσίαν ὅ τι βούλεταί τις ποιεῖν εὐδαιμονίαν, ἀλλὰ τὴν τοῖς τοιούτοις μὲν ἐπιτιμῶσαν, ἀριστοκρατίᾳ δὲ χρωμένην».

[7] Οπ.π. 132

[8] Ισοκράτης, Αρεοπαγιτικος 14-15 και Ισοκράτης, Παναθηναϊκός 132

Αρέσει σε %d bloggers: