Η «νομοκρατική» πολιτεία είναι η εγγύηση για το κοινό συμφέρον της κοινωνίας

Μέσα από τα γραπτά που παρουσιάζουμε εδώ, υποστηρίζουμε ότι για να διαμορφώσουμε την πολιτεία σε σωστές βάσεις που θα οδηγούν στην ευδαιμονία, πρέπει να προετοιμάσουμε κατάλληλα το πολιτειακό «έδαφος».

Μία από τις σημαντικότερες μέριμνες του νομοθέτη είναι να βρει την ισορροπία δυνάμεων ανάμεσα στα μέρη της πολιτείας και κυρίως ανάμεσα στους άρχοντες και τους αρχόμενους, αυτούς δηλαδή που έχουν τα αξιώματα κι αυτούς που δεν έχουν, αυτούς που διοικούν κι αυτούς που διοικούνται. Αυτό είναι σημαντικό ώστε η πολιτεία να μην τείνει ούτε προς την Οχλοκρατία όταν η δύναμη της κοινωνίας γίνεται μεγαλύτερη από όση πρέπει, αλλά ούτε και να τείνει προς την Τυραννία όταν μεγαλώνει υπερβολικά η δύναμη των αρχόντων. Τα δύο αυτά πολιτεύματα, η Οχλοκρατία και η Τυραννία, αφ’ ενός αποτελούν παρεκβάσεις των ορθών πολιτευμάτων και οι παρεκβάσεις δεν μπορούν να οδηγήσουν την πολιτεία στον επιδιωκώμενο στόχο που είναι η ευδαιμονία. Αφ’ ετέρου όμως, τα πολιτεύματα αυτά εκφράζουν τα άκρα: η Οχλοκρατία είναι η εξουσία των πολλών τραβηγμένη στο ακρότατο σημείο της και η Τυραννία/Ολιγαρχία είναι η εξουσία του ενός ή των λίγων τραβηγμένη στο ακρότατο σημείο της.

Όμως, όπως μας δίδαξε ο Αριστοτέλης, η αρετή δεν βρίσκεται ποτέ στα άκρα αλλά είναι πάντοτε στο μέσον. Η αρετή δηλαδή είναι η μεσότητα ανάμεσα σε δύο ακραίες συμπεριφορές. Αν δούμε το θέμα της πολιτικής εξουσίας από την οπτική των αρχόντων, όταν η εξουσία τους γίνεται υπερβολική φτάνουμε στο ένα άκρο που είναι η Τυραννία, ενώ όταν υπάρχει έλλειψη εξουσίας στους άρχοντες τότε εξουσιάζει ο λαός οπότε και φτάνουμε στο άλλο άκρο που είναι η Οχλοκρατία. Το αντίστροφο ισχύει αν δούμε το θέμα της εξουσίας από την οπτική του λαού. Όταν η εξουσία του λαού γίνει υπερβολική έχουμε Οχλοκρατία, ενώ όταν απουσιάζει η εξουσία του λαού (έλλειψη) έχουμε Τυραννία. Και τα δύο αυτά άκρα είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, αφού και τα δύο αποτελούν δεσποτικά καθεστώτα. Απλά στην Οχλοκρατία οι δεσπότες είναι πολλοί, ενώ στην Τυραννία/Ολιγαρχία είναι ένας ή λίγοι.

Κι επειδή και τα δύο άκρα είναι δεσποτικά καθεστώτα, αυτό σημαίνει ότι ούτε το ένα άκρο ούτε το άλλο είναι αποδεκτό, οπότε πρέπει να αναζητήσουμε και να βρούμε το στοιχείο εκείνο της πολιτείας που θα διατηρήσει τις ισορροπίες μεταξύ των δύο άκρων συγκρατώντας την πολιτεία στο μέσον και στην αρετή, κι από δεσποτική θα καταστήσει την πολιτεία ορθή και σωστή όπως πρέπει να είναι. Λειτουργώντας η ορθή πολιτεία στην μεσότητα χωρίς ακρότητες, θα μπορέσει να εκδηλώσει την αρετή της και να φτάσει στην ευδαιμονία. Κάτι που δεν μπορεί να γίνει υπό καθεστώς δεσποτείας.

Πάμε τώρα να δούμε το θέμα της πολιτικής εξουσίας και πώς αυτή ασκείται, γιατί όλη η ουσία για εμάς τους πολίτες είναι ακριβώς εκεί: το πώς ασκείται η πολιτική, για ποιανού τα συμφέροντα και ποιο είναι το αποτέλεσμά της. Η πολιτεία λοιπόν όπως ξέρουμε, αποτελείται από τρία μέρη, τους νόμους, τους άρχοντες και τους αρχόμενους. Όταν η εξουσία δίνεται ολοκληρωτικά στους άρχοντες, η πολιτεία είδαμε ότι γέρνει στο άκρο της Τυραννίας/Ολιγαρχίας. Όταν η εξουσία δίνεται ολοκληρωτικά στον λαό, η πολιτεία γέρνει στο άκρο της Οχλοκρατίας. Για να ξεφύγουμε από τα άκρα και να φτάσουμε στην αρετή, δεν πρέπει να δίνουμε την απόλυτη εξουσία ούτε στον λαό ούτε στους άρχοντες, αλλά στο ενάρετο στοιχείο της πολιτείας, το οποίο βρίσκεται στο μέσον ανάμεσα στα άλλα δύο μέρη της πολιτείας. Κι επειδή ήδη στο παράδειγμά μας χρησιμοποιήσαμε τα άλλα δύο μέρη, τον λαό και τους άρχοντες, το μόνο μέρος της πολιτείας που απομένει να χρησιμοποιήσουμε είναι οι νόμοι. Και πράγματι οι νόμοι στέκονται ανάμεσα στους άρχοντες και στους αρχόμενους, και τους μεν άρχοντες τους συγκρατούν για να μην γίνονται αυταρχικοί κι αλαζόνες εξ αιτίας της εξουσίας τους, ενώ τους δε αρχόμενους τους συγκρατούν για να μην γίνονται αυθάδεις κι ανυπάκουοι εξ αιτίας της ελευθερίας τους. Με αυτόν τον τρόπο οι νόμοι λειτουργούν ως εμπόδιο στα δύο άλλα μέρη της πολιτείας, τους άρχοντες και τους αρχόμενους, τα οποία καθώς ταυτίζονται με την εξουσία επιθυμούν να την έχουν ολόκληρη για τον εαυτό τους και έτσι επιδιώκουν διαρκώς να την απομακρύνουν από το κέντρο όπου βρίσκεται το μέσον και η αρετή και να την τραβούν στα άκρα όπου βρίσκεται η κακία και η αδικία. Και βέβαια εδώ με την λέξη «νόμοι» δεν εννοούμε τις εντολές και τις διαταγές που ψηφίζει ένα ολιγαρχικό σώμα καταπιέζοντας τους πολίτες, κατοχυρώνοντας προνόμια για τον εαυτό του και εξυπηρετώντας ιδιοτελή συμφέροντα, αλλά αυτές τις αγαθές διατάξεις που εκφράζουν θεϊκή νοημοσύνη κι υπηρετούν το κοινό καλό όλων όσων απαρτίζουν την πολιτεία. Μόνο έτσι, μπορούν οι νόμοι να έχουν αυτήν την υγιή και σωτήρια για την πολιτεία λειτουργία, διαφορετικά αυτοαναιρείται η δύναμη τους και γίνονται αιτία για την δυστυχία όλης της κοινωνίας.

Σαν τον ηνίοχο που πρέπει διαρκώς να κρατάει και να κουμαντάρει τα γκέμμια από τα δύο απείθαρχα άλογα για να μην ανατραπεί το άρμα, έτσι κι οι νόμοι πρέπει να συγκρατούν τα δύο άλογα στοιχεία της πολιτείας προκειμένου να μην οδηγηθεί στην καταστροφή. Κι όπως ο ηνίοχος είναι το έλλογο μέρος του ανθρώπινου άρματος που μπορεί να το σώσει από τον παράλογο καλπασμό των δύο αλόγων έτσι κι οι νόμοι είναι το έλλογο μέρος της πολιτείας που μπορεί να την σώσει από τον παράλογο καλπασμό των αρχόντων και των αρχομένων, καθώς έχοντας αποταυτιστεί πλήρως τόσο από τα αποκλειστικά συμφέροντα του λαού όσο και από τα αποκλειστικά συμφέροντα των αρχόντων, μπορεί ελεύθερο να υπηρετεί την αρετή και το αγαθό. Το αποτέλεσμα που είναι και το πιο σημαντικό σε αυτήν την διαδικασία, είναι ότι μέσα από την αρετή που εκφράζουν οι νόμοι, μπορούν να συμφιλιώνουν τα δύο άλογα της πολιτείας και να ενώνουν τα αντιθετικά συμφέροντα των αρχόντων και των αρχομένων σε ένα κι ενιαίο συμφέρον, το οποίο είναι το κοινό συμφέρον της πολιτείας. Η νομοκρατική πολιτεία που προκύπτει αποτελεί ένα κράμα δημοκρατίας και αριστοκρατίας, δηλαδή δύο ορθών πολιτευμάτων όπου οι δυνάμεις τόσο του λαού όσο και των αρχόντων βρίσκονται σε σωστή αναλογία μεταξύ τους, οδηγώντας με ασφάλεια την πόλη στην ευδαιμονία.

Η κυριαρχία του νόμου λοιπόν είναι η «χρυσή τομή» που οφείλει να βρει κάθε πολιτεία, προκειμένου να μην κυριαρχούν τα άκρα οδηγώντας τους πολίτες στην δυστυχία, αλλά το ενάρετο κι αγαθό στοιχείο που ενώνει τα συμφέροντα των πολιτών. Με αυτόν τον τρόπο, τα πράγματα θα έρθουν σε ένα τέτοιο σημείο ώστε ούτε να αδικείται κάποιο από τα δύο μέρη ούτε και να αδικεί και το καθένα από αυτά να έχει τόση δύναμη όση φτάνει για να ωφελείται συνολικά η πολιτεία. Έτσι κανένα από τα άλογα μέρη της πολιτείας, ούτε οι άρχοντες ούτε και οι αρχόμενοι δεν θα έχει ποτέ αρκετή δύναμη ώστε να μπορεί να επιβληθεί στην πολιτεία γιατί τότε θα την σκλαβώσει στα συμφέροντά της, οδηγώντας την άσκηση της πολιτικής εξουσίας στα άκρα, εκεί που όπως είπαμε δεν υπάρχει αρετή παρά μόνο κακία, δεν υπάρχει δίκαιο παρά μόνο άδικο και χωρίς δίκαιο καμμία πολιτεία και κανένας πολίτης ποτέ δεν έφτασε στο αποκορύφωμα της εξέλιξής του και δεν έγινε ευδαίμων.

Αρέσει σε %d bloggers: